Najtrudniejsze kształcenie w Niemczech: ranking z realnymi wskaźnikami niezaliczeń

Autorka tego wpisu

Marie – ekspertka od kryzysów w kształceniu zawodowym

Marie od lat towarzyszy uczniom na praktykach i studentom w wyjątkowo trudnych okresach egzaminacyjnych i dokładnie zna liczby stojące za najbardziej obawianymi kwalifikacjami w Niemczech.

Każda nauka zawodu ma swoje trudne etapy, ale niektóre egzaminy wytrącają z równowagi nawet mocnych kandydatów, jednego po drugim. Kto szuka najtrudniejszej nauki zawodu w Niemczech, rzadko chce opierać się na przeczuciu, tylko na prawdziwych liczbach: gdzie odsetek niezdawalności jest najwyższy i dlaczego?

Ten przegląd porządkuje fakty. Opieram się na oficjalnych statystykach DIHK, Bundesamt für Justiz i Bundessteuerberaterkammer, a nie na plotkach z forów. Dowiesz się, która nauka zawodu w Niemczech uchodzi za najtrudniejszą, dlaczego akurat część 3 egzaminu mistrzowskiego budzi taki strach i co konkretnie możesz zrobić, jeśli sam oblałeś egzamin.

Jaka jest najtrudniejsza nauka zawodu w Niemczech?

Jednej, oficjalnej listy najtrudniejszej nauki zawodu w Niemczech nie ma, bo systemy egzaminacyjne są zbyt różne. Dualna nauka zawodu odbywa się przez IHK lub izbę rzemieślniczą, studia akademickie, takie jak prawo czy medycyna, przez krajowe urzędy egzaminów prawniczych i IMPP, kształcenie awansowe, np. na Betriebswirta lub księgowego bilansowego, znów przez IHK, a egzamin dla doradców podatkowych podlega Bundessteuerberaterkammer. Każda instytucja publikuje własne liczby, według własnych reguł i we własnym rytmie.

Jedno można jednak powiedzieć jasno: właściwa dualna nauka zawodu, czyli umowa o naukę zawodu ze szkołą zawodową i zakładem pracy, w skali kraju rzadko bywa największym problemem. Odsetek niezdawalności w klasycznym egzaminie końcowym zwykle mieści się w niskiej dwucyfrowej wartości. Naprawdę trudno robi się dopiero stopień wyżej: przy kształceniu awansowym, np. na mistrza lub Fachwirta, przy egzaminach państwowych na studiach akademickich i przy egzaminie dla doradców podatkowych. Tam gromadzą się poważni kandydaci do miana najtrudniejszej nauki zawodu w Niemczech i właśnie tam warto spojrzeć na wiarygodne liczby.

Ważne jest też, kogo się pyta. Uczniowie szkół, mówiąc „jaka nauka zawodu jest najtrudniejsza”, często mają na myśli klasyczną dualną naukę zawodu zaraz po szkole. Uczniowie na praktykach, którzy już w niej tkwią, myślą raczej o egzaminie końcowym, który mają przed sobą. A osoby z doświadczeniem zawodowym, które się dokształcają, mają zwykle na myśli egzaminy mistrzowskie, Fachwirta lub księgowego bilansowego. Ranking w tym artykule obejmuje wszystkie trzy poziomy, bo dopiero w porównaniu widać, gdzie naprawdę leżą najwyższe progi.

Czwarta grupa w takich rankingach prawie nigdy się nie pojawia, choć merytorycznie jest wymagająca: szkolne zawody w ochronie zdrowia. Powodem nie jest niski poziom, tylko brak liczb. Egzaminy państwowe leżą w gestii krajów związkowych i w odróżnieniu od izb nikt tam nie zbiera danych centralnie. Przy egzaminie z terapii zajęciowej mimo trzech samodzielnych części egzaminu bez możliwości wyrównania nie ma opublikowanego ogólnokrajowego wskaźnika, a przy kształceniu uzupełniającym na VERAH i NäPa sytuacja jest taka sama. W przypadku opieki wychowawczej nad osobami z niepełnosprawnościami (Heilerziehungspflege) obraz jest ten sam: każdy kraj związkowy reguluje egzamin końcowy własnym rozporządzeniem i nikt tych danych nie łączy. Kto trafi tam na konkretne wartości procentowe, powinien zawsze dopytać, do czego się one odnoszą.

Ranking: nauka zawodu i egzaminy z najwyższym odsetkiem niezdawalności

Poniższy ranking porządkuje naukę zawodu, kształcenie awansowe i egzaminy według odsetka niezdawalności. Każda liczba pochodzi z oficjalnego lub wyraźnie wskazanego źródła. Tam, gdzie nie ma wiarygodnej ogólnokrajowej statystyki, jest to wprost zapisane w tabeli, zamiast wymyślać liczbę.

Zwraca uwagę, że w Top 3 najtrudniejszej nauki zawodu w Niemczech nie ma ani klasycznych zawodów z nauką dualną, ani zwykłych studiów, tylko kształcenie awansowe i egzamin dla doradców podatkowych. Dla części 3 egzaminu mistrzowskiego nie ma ogólnokrajowego oficjalnego badania takiego jak statystyka kształcenia awansowego DIHK. Izby rzemieślnicze nie zgłaszają swoich wyników centralnie, a ZDH nie rozbija statystyki egzaminów mistrzowskich na poszczególne części. W relacjach osób zdających dla części 3 wciąż pojawiają się bardzo wysokie odsetki, ale nie da się tych danych zweryfikować.

Najtrudniejszy egzamin w Niemczech – dlaczego tak często wymienia się część 3 egzaminu mistrzowskiego

Kto rozmawia w szkołach mistrzowskich i na forach rzemieślników, pytając o najtrudniejszy egzamin w Niemczech ciągle trafia na tę samą nazwę: część 3 egzaminu mistrzowskiego, część ekonomiczna i prawna. W odróżnieniu od części 1 (praktyka) i części 2 (teoria własnego rzemiosła) część 3 sprawdza tematy, które mają niewiele wspólnego z samym rzemiosłem: rachunek handlowy, wiedzę o gospodarce i sprawach społecznych, prawo pracy, kierowanie personelem i kwalifikacje do szkolenia uczniów.

Na tym polega problem. Wielu przyszłych mistrzów to znakomici rzemieślnicy, ale z księgowości i prawa nie ćwiczyli często od czasów szkoły zawodowej. Jednocześnie przygotowania zwykle toczą się obok pracy na pełny etat, często na kursach wieczornych po zmianie. To tłumaczy, dlaczego osoby zdające w relacjach ze szkół mistrzowskich i okręgów izb wciąż mówią o szczególnie wysokim odsetku niezdawalności w części 3. Nigdzie jednak nie jest to rzetelnie zbierane. Zentralverband des Deutschen Handwerks (ZDH) prowadzi wprawdzie statystykę egzaminów mistrzowskich, ale nie publikuje w niej ogólnokrajowego rozbicia na poszczególne części egzaminu.

Kto już kiedyś oblał egzamin czeladniczy, zna presję z wcześniejszego etapu kariery. W części 3 wraca ona w mocniejszej postaci, bo często brakuje tu ostatniego elementu do samodzielności lub stanowiska kierowniczego. Nasz poradnik o egzaminie czeladniczym po oblaniu pokazuje, jak może wyglądać nowy start już na tym wcześniejszym etapie. Dzięki temu część 3 różni się od większości innych egzaminów w tym rankingu: to nie dodatkowy egzamin z obcej dziedziny, tylko dla wielu rzemieślników pierwszy prawdziwy kontakt z treściami handlowymi i prawnymi od czasów szkoły. Ten sam wzorzec widać w następnej kategorii: najtrudniejszej nauce zawodu w branży handlowej i biurowej.

Najtrudniejsza nauka zawodu w branży handlowej i biurowej

Gdy pada pytanie, która nauka zawodu w branży handlowej i biurowej jest najtrudniejsza, na forach i w kręgach fachowców prawie zawsze wraca ten sam kandydat: księgowy bilansowy (IHK). Egzamin obejmuje bilansowanie według HGB i IFRS, rachunek kosztów i wyników, prawo podatkowe oraz prawo gospodarcze i socjalne. Zakres materiału bardziej przypomina studia z ekonomii niż klasyczne kształcenie awansowe.

Statystyka kształcenia awansowego DIHK obejmuje tylko całe postępowanie: 2025 przystąpiło w skali kraju 1.641 osób, 1.142 zdało – to odpowiada odsetkowi niezdawalności na poziomie około 30 procent. Danych osobno dla części pisemnej i ustnej IHK nie publikuje. Jak dokładnie zbudowany jest egzamin, jakie obowiązują zasady zaliczenia i dlaczego nie ma wyrównania między częściami, pokazuje nasz poradnik o egzaminie na księgowego bilansowego. Badanie społeczności wśród około 1.000 uczestników egzaminu z pięciu terminów pokazuje jednak, jak wymagająca jest sama część pisemna: zależnie od terminu zdaje w pierwszym podejściu tylko od 54,7 do 63,3 procent, a wśród uczestników kursów stacjonarnych na pełny etat bywa to nawet tylko 44 procent.

Dla porównania: przy Fachwircie ds. gospodarki (IHK), jednym z najczęściej wybieranych kształceń awansowych w branży handlowej i biurowej, oficjalny odsetek niezdawalności DIHK wynosi 38,1 procent, jak pokazuje ranking powyżej. Mierzony całym postępowaniem jest więc wyższy niż przy księgowym bilansowym. Jego opinia najtrudniejszego kształcenia awansowego w tej branży opiera się zatem mniej na statystyce ogólnej, a bardziej na zakresie materiału i części pisemnej. Kto decyduje się na jedno z tych kształceń, nie powinien lekceważyć nakładu pracy: nasz poradnik o egzaminie IHK podsumowuje, na czym w przygotowaniach naprawdę zależy.

Także przy pytaniu o najtrudniejszą naukę zawodu w branży handlowej i biurowej warto spojrzeć na punkt wyjścia: kto podchodzi do księgowego bilansowego zaraz po handlowej nauce zawodu, łatwiej radzi sobie z podstawami niż osoby zmieniające branżę bez zaplecza handlowego. Właśnie ta mieszana grupa docelowa tłumaczy, dlaczego odsetki zdawalności tak mocno się wahają zależnie od wykształcenia i formy kursu: od niecałych 44 procent do ponad 60 procent w tym samym roku egzaminacyjnym.

Dlaczego odsetki niezdawalności tak bardzo się różnią

Między około 10 procent przy Physikum (termin jesienny, wiosną 19,4 procent) a prawie 50 procent przy egzaminie dla doradców podatkowych rozciąga się duża rozpiętość. Ma ona konkretne przyczyny, które niewiele mają wspólnego ze zdolnościami kandydatów.

Po pierwsze zakres materiału: egzaminy takie jak część 3 egzaminu mistrzowskiego czy praca pisemna na księgowego bilansowego wymagają wiedzy z obcych dziedzin, którą wielu uczestników musi zdobywać równolegle do codziennej pracy. Po drugie częstotliwość egzaminów: kto może przystąpić tylko raz lub dwa razy w roku, jak przy egzaminie dla doradców podatkowych, ma niewiele zapasu na gorszy dzień. Po trzecie grupa docelowa: przy akademickich egzaminach państwowych, takich jak prawo czy medycyna, wstępna selekcja przez numerus clausus jest już surowa, a mimo to odsetek niezdawalności na części obowiązkowej pozostaje powyżej jednej czwartej. To wskazówka, jak wymagająca jest już sama forma egzaminu.

Także w obrębie jednej dualnej nauki zawodu liczby mocno się różnią między częściami egzaminu. W kształceniu pielęgniarskim ogólny wskaźnik w skali kraju uchodzi za umiarkowany, ale poszczególne praktyczne i pisemne części egzaminu uchodzą za prawdziwą przeszkodę. Nasz artykuł o niezdanym egzaminie z kształcenia pielęgniarskiego omawia to szczegółowo. W innych zawodach często uznawanych za wyjątkowo trudne, takich jak fizjoterapia, brakuje natomiast porównywalnego ogólnokrajowego zestawienia: egzaminy odbywają się zdecentralizowanie w poszczególnych krajach związkowych i nie ma centralnego punktu zgłoszeń, jakim dla lekarzy jest IMPP. Ten sam wzorzec widać przy egzaminie na praktyka leczniczego w zakresie psychoterapii, który każdy urząd zdrowia przeprowadza samodzielnie, oraz przy egzaminie państwowym z psychoterapii, dla którego po reformie kształcenia wiarygodne liczby są na razie tylko dla starej ścieżki egzaminacyjnej. Podobnie jest ze studiami zaocznymi: przy studiach zaocznych na IU o sukcesie lub porażce decyduje często mniej materiał, a bardziej samoorganizacja, jak pokazuje nasz poradnik o niezdawalności na IU. To, co łączy wszystkie te egzaminy: kto oblewa, rzadko jest sam, a w każdym systemie istnieje uregulowana droga powrotu.

Co możesz zrobić, jeśli oblałeś egzamin

Niezależnie od tego, czy chodzi o egzamin mistrzowski, księgowego bilansowego czy egzamin państwowy: oblanie jednego z najtrudniejszych egzaminów w Niemczech to nie wyjątek, a przy niektórych kwalifikacjach niemal reguła. Ważne jest to, co dzieje się potem.

Pierwszym krokiem jest zawsze spojrzenie do regulaminu egzaminacyjnego: ile prób powtórki jest dozwolonych, w jakim terminie i czy trzeba powtórzyć cały egzamin, czy tylko niezdaną część. Przy kształceniu awansowym IHK poszczególne części egzaminu często można zaliczać osobno, natomiast przy akademickich egzaminach państwowych obowiązują zwykle surowsze terminy. Nasz przegląd o prawach i opcjach po niezdanej nauce zawodu podsumowuje najważniejsze terminy i roszczenia.

Krok drugi: tym razem podejść do przygotowań inaczej. Kto oblał za pierwszym razem, zwykle dostał dobrą diagnozę, bo uwagi egzaminatorów często pokazują dokładnie, gdzie były luki. Zwłaszcza gdy przed Tobą ostatnia możliwa próba, celowe wsparcie ma więcej sensu niż samo douczanie się po staremu. Nasz poradnik o powtórce egzaminu przy trzeciej próbie pokazuje, jakie opcje wtedy jeszcze zostają.

Krok trzeci: nie przechodzić powtórki w pojedynkę. Wiele izb i instytucji szkoleniowych oferuje bezpłatne rozmowy doradcze, na których dokładnie analizuje się, w której części egzaminu coś zawiodło. Wymiana z innymi, którzy ten sam egzamin pisali już dwa razy, też często pomaga bardziej niż kolejny stos fiszek, zwłaszcza przy egzaminach takich jak część 3 egzaminu mistrzowskiego, gdzie samo doświadczenie praktyczne nie wystarcza.

Najważniejsze: niezdany egzamin to punkt danych, a nie prognoza. Zwłaszcza przy egzaminach z odsetkiem niezdawalności 30, 40 lub prawie 50 procent po pierwszej porażce znajdujesz się w licznym towarzystwie, a druga szansa jest przy prawie wszystkich tych kwalifikacjach na stałe wpisana w system.

Ostatecznie liczy się mniej to, czy egzamin oficjalnie uchodzi za „najtrudniejszy”, a bardziej to, jak dobrze sam jesteś przygotowany, merytorycznie i mentalnie. Liczby w tym rankingu nie mają straszyć, tylko porządkować. Kto oblewa część 3 egzaminu mistrzowskiego lub egzamin dla doradców podatkowych, nie przegrywa z powodu braku talentu, tylko z powodu systemu, który dla wielu kandydatów jest celowo wymagający.

„Nie ma znaczenia, ile razy upadasz. Ważne, żebyś za każdym razem wstawał.”